Diagnostyka celiakii i badania przesiewowe w grupach ryzyka

Wstęp

Celiakia (CD; coeliac disease), zwana również chorobą trzewną jest przyczyną zaburzeń zdrowotnych około 1% ogółu populacji [1]. Jest tojedna znajczęściej występujących chorób opodłożu autoimmunizacyjnym, wktórych dobrze poznano czynnik indukujący procesy chorobowe – gluten [2, 3]. Zgodnie zKodeksem Żywnościowym FAO/WHO nazwa gluten obejmuje wszystkie prolaminy obecne wziarnach zbóż, które są szkodliwe dla pacjentów, tj. gliadyny pszenicy, sekalina żyta, hordeina jęczmienia oraz awenina owsa [4]. Rozporządzenie Wykonawcze Komisji Unii Europejskiej nr 828/14 zdnia 30.07.2014 w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat nieobecności lub zmniejszonej zawartości glutenu w żywności definiuje gluten jako „frakcję białka znajdująca się w pszenicy, życie, jęczmieniu, owsie lub w ich odmianach krzyżowych oraz ich pochodnych […], która nie rozpuszcza się w wodzie ani roztworze chlorku sodu 0,5 M” [5]. W ostatnich dekadach obserwuje się wzrost częstości występowania CD zarówno w Polsce, jak i na świecie. Zjawisko to można wiązać z rozwojem technologicznym metod diagnostycznych, szczególnie badań oceniających swoiste przeciwciała w surowicy krwi oraz ze zwiększeniem świadomości środowiska medycznego, częściej upatrującego w CD przyczyny zaburzeń zdrowotnych pacjentów. Choroba dotychczas kojarzona z okresem wieku dziecięcego, obecnie jest rozpoznawana w około 60% nowych przypadków u pacjentów dorosłych, w tym 15-20% to osoby powyżej 60 roku życia [6, 7]. Jednocześnie zaobserwowano zmianę przebiegu klinicznego CD w kierunku postaci subklinicznych i nietypowych (tzw. postaci nieklasycznych) z dominacją objawów spoza przewodu pokarmowego [8, 9, 10, 11, 12]. Różnorodność objawów klinicznych powoduje trudności diagnostyczne, znaczna część przypadków CD pozostaje nierozpoznana, a czas od wystąpienia pierwszych objawów klinicznych do postawienia prawidłowej diagnozy wynosi średnio około 12 lat.

Patogeneza celiakii

Rozwój CD zależy od współdziałania 3 czynników:
1. podłoża genetycznego, a w szczególności genów kodujących cząsteczki układu zgodności tkankowej (HLA) klasy II,
2. glutenu – zewnętrznego czynnika indukującego procesy chorobowe,
3. enzymu biorącego udział w deaminacji peptydów glutenowych – transglutaminazy tkankowej typu 2 (tTG2) (ryc. 1) [1, 3].

Spożywany gluten jest rozkładany w świetle dwunastnicy do peptydów charakteryzujących się wysoką zawartością proliny i glutaminy [13]. Peptydy te (glutenowe/gliadynowe) przechodzą do blaszki właściwej błony śluzowej jelita cienkiego, m.in. poprzez połączenia ścisłe (TJ; tight junction), gdzie pod wpływem tTG2 dochodzi do deaminacji glutaminy do kwasu glutaminowego. Deaminowane peptydy glutenowe/gliadynowe (DPG) wykazują wysokie powinowactwo do heterodimerów HLA-DQ2/DQ8, znajdujących się na powierzchni komórek prezentujących antygen (APC; Antygen Presenting Cells) limfocytom T, tj. na komórkach dendrytycznych i makrofagach. DPG prezentowane przez APC aktywują pomocnicze limfocyty T CD4+, co prowadzi do wzmożonej syntezy cytokin prozapalnych, przede wszystkim interferonu gamma (INF-γ) [14] oraz aktywacji innych czynników prozapalnych, w tym metaloproteinaz i rozwinięcia przewlekłego procesu zapalnego jelita cienkiego, objawiającego się przerostem krypt i stopniowym skróceniem kosmków jelitowych, aż po ich zanik. Ponadto aktywowane są limfocyty B, które produkują przeciwciała w klasie IgA i IgG skierowane przeciwko natywnej gliadynie (AGA; anti-gliadin antibodies), deaminowanym peptydom glutenowym (anty-DPG) oraz tTG2 (anty-tTG2) [15, 16]. W patogenezie CD znaczenie mają również mechanizmy odporności nieswoistej, związane głównie z aktywacją interleukiny 15 (IL-15). Stwierdzane u chorych z CD znacznie podwyższone stężenie IL-15 (produkowanej przez enterocyty, komórki dendrytyczne i makrofagi) indukuje nadekspresję receptora NKG2D dla komórek NK (natural killers) oraz CD94/NKG2C na powierzchni cytotoksycznych limfocytów śródepitelialnych jelita (IEL; intraepithelial lymphocytes) [17]. Aktywacja IEL prowadzi do niszczenia enterocytów z powierzchniową ekspresją białek MICA (ang. major histocompatibility complex class I chain-related A) i MICB (ang. major histocompatibility complex class I chain-related B). Białka te należą do cząsteczek MHC klasy I i stanowią ligand aktywujący dla receptorów obecnych na powierzchni wszystkich limfocytów T CD8+ αβ i γδ oraz większości komórek NK [18, 19]. Niszczenie enterocytów prowadzi do destrukcji nabłonka jelitowego, co otwiera wrota dla wnikania glutenu do blaszki właściwej i nasilenia procesu autoimmunizacji. Możliwe jest również, że długotrwała aktywacja procesu zapalnego przez inne mediatory prozapalne, takie jak IL- 18 lub IFN-α, prowadzi do zmian w błonie śluzowej. Ponadto IL-15 indukuje tzw. prozapalny fenotyp komórek dendrytycznych, co wpływa na aktywację gluteno-swoistych limfocytów T. Hamujące działanie IL-15 na czynnik TGF-β, odpowiedzialny za regulację odpowiedzi immunologicznej, może skutkować utratą tolerancji pokarmowej na gluten i rozwinięciem niekontrolowanej reakcji immunologicznej [20].

Obraz kliniczny celiakii

Obraz kliniczny CD jest zróżnicowany. Obecnie zgodnie z nową klasy kacją przedstawioną w 2013 roku w Oslo wyróżniane są 4 postaci kliniczne CD: klasyczna, nieklasyczna, subkliniczna i potencjalna [21, 22, 23].

Postać klasyczna występuje najczęściej u dzieci do 2-giego roku życia i objawia się typowymi zaburzeniami ze strony układu pokarmowego, takimi jak: przewlekła biegunka ze stolcami tłuszczowymi, powiększenie obwodu brzucha, brak łaknienia, utrata masy ciała, hipotonia mięśniowa oraz nieprawidłowy zapis w elektroencefalogramie (możliwość zmian usposobienia dziecka – encefalopatia).

Postać nieklasyczną charakteryzuje brak zależności pomiędzy wiekiem pacjenta a występowaniem choroby oraz znacznie zróżnicowany obraz kliniczny. U pacjentów obserwuje się opóźnienie wzrostu, niedokrwistość z niedoboru żelaza lub/i kwasu foliowego, niedorozwój szkliwa zębów stałych, u dzieci opóźnienie dojrzewania płciowego, u dorosłych niepłodność żeńska i męska, poronienia. Ponadto mogą wystąpić objawy ze strony układu ruchu, takie jak: bóle stawów, zapalenie stawów, osteopenia/osteoporoza, obniżona mineralizacja kości. Nieklasyczna CD może również przebiegać pod postacią zaburzeń układu nerwowego (nadpobudliwość, drażliwość, przewlekłe zmęczenie, depresja, zaburzenia lękowe, padaczka ze zwapnieniami w okolicy potylicznej, bóle głowy, migrena, ataksja móżdżkowa, zespół nadpobudliwości psychoruchowej (ADHD; attention-deficit/hyperactivity disorder) oraz zmian skórnych i błon śluzowych (opryszczkowate zapalenie skóry, tzw. choroba Durhinga, pokrzywka, nawracające afty jamy ustnej). W niektórych przypadkach jedynie podwyższona aktywność enzymów wątrobowych może być objawem CD.

Postać subkliniczna charakteryzuje się brakiem swoistych objawów klinicznych (typowych i nietypowych), a pacjenci są diagnozowani najczęściej przypadkowo podczas wykonywania badań przesiewowych, np. w grupach ryzyka. W postaci subklinicznej występują typowe zmiany w obrazie histopatologicznym wycinków jelita cienkiego oraz swoiste przeciwciała w surowicy krwi (omówione w dalszej części pracy).

Postać potencjalna rozpoznawana jest u osób z haplotypem HLA-DQ2 i/lub DQ8, przy braku zmian histopatologicznych, ale przy obecności swoistych przeciwciał.

Grupy ryzyka

Istnieje szereg grup pacjentów, w których ryzyko zachorowania na CD jest wyższe w porównaniu do populacji ogólnej. Ze względu na podłoże genetyczne szczególnie narażeni na rozwój CD są krewni chorych. Częstość występowania CD u krewnych pierwszego stopnia (rodzice, rodzeństwo, dzieci) szacuje się na około 10%, a w drugiej linii pokrewieństwa – na około 3%-4% [24]. Do grupy ryzyka należą również osoby chorujące na inne choroby o podłożu autoimmunizacyjnym lub genetycznym, niezwiązanym z autoagresją. Szczegółowy spis chorób predysponujących do wystąpienia CD zawiera tabela nr I [25, 26].

Konsekwencje braku rozpoznania i leczenia celiakii

Wczesne wykrycie CD i jak najszybsze wprowadzenie restrykcyjnej diety bezglutenowej ma kluczowe znaczenie dla zdrowia pacjentów. Nierozpoznana CD powoduje liczne powikłania. Osoby z niezdiagnozowaną CD narażone są na rozwój innych chorób autoimmunizacyjnych. Ponadto udowodniono związek pomiędzy nieleczoną CD a powstawaniem nowotworów przewodu pokarmowego, takich jak chłoniaki i gruczolakoraki jelita cienkiego [27]. Pacjenci z niezdiagnozowaną CD są również szczególnie narażeni na występowanie miażdżycy, a w konsekwencji na zawały serca i udary mózgu [28, 29]. Jednak nie jest ostatecznie wyjaśnione, czy również długotrwałe niedobory żywieniowe wynikające z diety bezglutenowej oraz współistniejąca hiperhomocysteinemia są potencjalną przyczyną zaburzeń sercowo-naczyniowych [30].

Diagnostyka celiakii

W 2012 roku Europejskie Towarzystwo Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci (ESPGHAN; European Society for Paediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition) dokonało aktualizacji wytycznych diagnostycznych przy podejrzeniu CD u dzieci [31]. W zaleceniach tych po raz pierwszy podkreślono pierwszoplanowe znaczenie badań serologicznych i genetycznych w diagnostyce CD oraz w szczególnych sytuacjach dopuszczono do rezygnacji z wykonywania biopsji jelita cienkiego. W następnych latach kolejne towarzystwa gastroenterologiczne: American Collage of Gastroenterology (ACG), British Society of Gastroenterology (BSG) oraz World Gastroenterology Organization (WGO) opublikowały własne rekomendacje, w tym dotyczące osób dorosłych [32, 33, 34]. Rekomendacje te, w odróżnieniu od tych utworzonych przez ekspertów ESPGHAN, w każdym przypadku zalecają wykonanie biopsji jelita cienkiego. W obowiązujących rekomendacjach nie odniesiono się do nowoczesnych metod endoskopowych – videoskopów z powiększeniem optycznym oraz endoskopii kapsułkowej [35]. Opublikowany w 2016 roku przegląd metod diagnostycznych w CD podkreśla, że nieinwazyjna ocena błony śluzowej jelita cienkiego z zastosowaniem endoskopii kapsułkowej może być wykorzystana szczególnie u pacjentów nie wyrażających zgody na pobranie wycinków jelita cienkiego [ 36].

Niezależnie od towarzystwa gastroenterologicznego eksperci wyróżniają dwie grupy pacjentów, w których należy prowadzić diagnostykę w kierunku CD:
1. pacjenci z objawami sugerującymi CD,
2. pacjenci z grup ryzyka.

Zgodnie z aktualnymi wytycznymi diagnostyka CD powin- na być oparta o następujące kryteria:
1. obecność w surowicy krwi swoistych przeciwciał,
2. charakterystyczne zmiany histopatologiczne w błonie śluzowej jelita cienkiego,
3. podłoże genetyczne – haplotyp HLA-DQ2/DQ8,
4. poprawa objawów klinicznych po wprowadzeniu diety bezglutenowej.

Diagnostyka serologiczna

Obecnie w diagnostyce serologicznej stosowane są testy wykrywające 3 rodzaje przeciwciał:
1. przeciwciała anty-tTG2 [16, 37],
2. przeciwciała przeciwendomyzjalne (EMA) [15],
3. przeciwciała przeciw deaminowanym peptydom gliadyny (anty-DPG) [38].

Należy podkreślić, że przeciwciała EMA, podobnie jak anty-tTG2 reagują z tym samym autoantygenem – enzymem tTG2. Jedynie ze względu na historyczne nazewnictwo (wprowadzone w momencie odkrycia przez prof. Chorzelskiego przeciwciał EMA) oraz różnice w typie detekcji (EMA – immunofluorescencja pośrednia, anty-tTG2 – ELISA, chemiluminescencja lub immunoblot) stosuje się odmienne nazwy. Ze względu na niską swoistość obecnie nie zaleca się do diagnostyki CD oceny przeciwciał skierowanych przeciw natywnej gliadynie (AGA).

Według obowiązujących wytycznych ESPGHAN u pacjentów z objawami sugerującymi CD w pierwszej kolejności należy wykonać ocenę przeciwciał anty-tTG2 w klasie IgA, łącznie z badaniem stężenia całkowitego IgA. Ocena całkowitego IgA ma na celu wykluczenie przypadków deficytu immmunologicznego [31]. Na otrzymanie wyniku fałszywie ujemnego może mieć wpływ zbyt krótka ekspozycja na gluten (np. u dzieci przechodzących z karmienia piersią na pokarm stały) lub spożywanie przez pacjenta diety bezglutenowej (obecnie często zalecanej przez wielu dietetyków), a także leczenie immunosupresyjne. Jedynie u pacjentów z niedoborem IgA (IgA <0,2 g/L), którzy sta- nowią 2-8% chorych na CD, diagnostyka powinna być oparta na ocenie przeciwciał w klasie IgG. U tych chorych zaleca się ozna- czenie przeciwciał anty-DPG w klasie IgG. Jeżeli laboratorium nie dysponuje takim testem proponowane są badania przeciwciał anty-tTG2 lub EMA w klasie IgG, ale należy liczyć się z ich niższą czułością. Ze względu na fakt, że zarówno dodatnia, jak i ujemna wartość predykcyjna badania przeciwciał anty– tTG2-IgA wynosi ponad 98% nie ma potrzeby rozszerzania pierwszego badania o inne testy serologiczne. Wyjątek mogą stanowić dzieci poniżej 2 roku życia, u których w przypadku objawów sugerujących CD i braku przeciwciał anty-tTG2-IgA można dodatkowo ocenić stężenie przeciwciał anty-DPG lub EMA w klasie IgA. Jednak przeciwciała EMA nie powinny stanowić pierwszoplanowego badania serologicznego, gdyż są one mniej czułe [35] i mogą być ujemne we wczesnym stadium CD, co potwierdziły również badania własne [39]. Zgodnie z aktualnymi rekomendacjami ESPGHAN oznaczenie EMA w klasie IgA wykorzystuje się głównie jako test potwierdzenia (badanie drugoplanowe) u dzieci spełniających kryteria rozpoznania bez biopsji jelitowej. Wynik testu EMA musi zawierać miano przeciwciał (nie wystarczy określenie wynik „dodatni” lub „ujemny”). Warto również podkreślić, że większość testów komercyjnych zaleca rozpoczęcie badania EMA od rozcieńczenia surowicy 1:10, co może prowadzić do fałszywie ujemnego wyniku (zwłaszcza u dzieci). W naszym laboratorium ocenę EMA rozpoczynamy od rozcieńczenia 1:5.

Diagnostyka histologiczna

U pacjentów z dodatnimi testami serologicznymi należy wykonać biopsję jelita cienkiego w celu oceny histopatologicznej wycinków, chociaż aktualne wytyczne ESPGHAN pozwalają na rozpoznanie CD bez wykonywania biopsji u niektórych pacjentów [31]. Dotyczy to jedynie dzieci z wysokim stężeniem przeciwciał anty-tTG2 – IgA (tzn. 10-krotnie przewyższającym górną granicę normy), u których występują objawy sugerujące CD. U takich pacjentów można odstąpić od endoskopii i biopsji jelita pod warunkiem:

1. stwierdzenia u nich dodatnich przeciwciał EMA w klasie IgA (w celu zmniejszenia ryzyka pomyłki laboratoryjnej badania należy wykonać w surowicy z drugiego pobrania krwi),
2. wykonania badań genetycznych potwierdzających haplotyp HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8.

W odróżnieniu od dzieci u pacjentów dorosłych z dodatnimi wynikami testów serologicznych zawsze należy wykonać biopsję jelita cienkiego z oceną histopatologiczną [32, 33, 34]. Próbki do badań histologicznych powinny być pobrane podczas badania endoskopowego w liczbie co najmniej 5 wycinków (jeden wycinek z opuszki dwunastnicy i minimum 4 wycinki z dalszej części dwunastnicy). Ocena powinna zawierać opis orientacji, obecności (lub nie) prawidłowych kosmków jelitowych, stopień zaniku kosmków, ocenę głębokości krypt jelitowych, stosunek długości kosmków jelitowych do krypt oraz liczbę limfocytów śródepitelialnych w przeliczeniu na 100 enterocytów. Otrzymany wynik należy poddać klasy kacji wg skali np.: Marsha-Oberhubera (tabela II) [40, 41]. Obecnie kryteria rozpoznania histopatologicznego również uległy zmianie. Aby rozpoznać CD u pacjentów z dodatnimi wynikami badań serologicznych wystarczy stwierdzenie przerostu krypt i skrócenie kosmków jelitowych ze wzrostem limfocytozy śródnabłonkowej (II stopień zmian). Dawniej diagnoza mogła być postawiona jedynie w przypadku stwierdzenia całkowitego zaniku kosmków jelitowych (III stopień). U pacjentów, u których obecne są swoiste przeciwciała w surowicy, a badanie histopatologiczne wykazuje I stopień zmian (jedynie wzrost limfocytozy śródnabłonkowej) lub jest prawidłowe (0 stopień), możliwe jest rozpoznanie CD potencjalnej, pod warunkiem wykonania badań genetycznych i wykazania obecności haplotypu HLA-DQ2 i/lub DQ8. Podobnie jak w przypadku diagnostyki serologicznej pacjent przed badaniem endoskopowym i pobraniem wycinków musi być na diecie zawierającej gluten, gdyż dieta bezglutenowa powoduje normalizację zmian histopatologicznych.

Diagnostyka genetyczna

Badania genetyczne obejmują ocenę alleli DQA1*05/DQB*02 (genotyp HLA-DQ2.5) lub DQA1*02/DQB*02 (genotyp HLA-DQ2.2) kodujących cząsteczkę HLA-DQ2 oraz alleli DQA1*03/DQB*3:02 kodujących cząsteczkę HLA-DQ8. W praktyce badania genetyczne charakteryzuje wysoka wartość predykcyjna wyniku ujemnego – co oznacza, że brak haplotypu HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8 wyklucza rozpoznanie CD. Zgodnie z aktualnymi wytycznymi badania genetyczne mają znaczenie:

1. w przypadku diagnostyki CD z pominięciem biopsji jelitowej,
2. w trudnych diagnostycznie przypadkach,
3. w rozpoznaniu CD potencjalnej,
4. w ustaleniu haplotypu w grupach ryzyka.

Badania przesiewowe w grupach ryzyka

Wszystkie towarzystwa naukowe podkreślają, że w grupach ryzyka rozwoju CD należy wykonywać badania przesiewowe, jednak wytyczne różnią się. ESPGHAN zaleca wykonywanie badań przesiewowych u wszystkich chorych z grup ryzyka, natomiast ACG jedynie u osób, u których występują objawy wskazujące na CD. Badania przeprowadzone przez Sekcję Celiakalną Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci u dzieci z zespołem Downa potwierdziły słuszność wykonywania badań przesiewowych u wszystkich osób z grup ryzyka niezależnie od objawów klinicznych [42]. Badania serologiczne pozwoliły na rozpoznanie CD u 5,4% dzieci z zespołem Downa, przy czym objawy, które występowały u dzieci z CD stwierdzano równie często w grupie bez CD.

Ponadto jedynie ESPGHAN sugeruje, aby u pacjentów z grup ryzyka badanie genetyczne haplotypu HLA-DQ2 i HLA-DQ8 poprzedzało serologiczne badania przesiewowe. Takie postępowanie wg ekspertów znacznie obniża koszty diagnostyki, gdyż pozwala na wytypowanie grupy z ryzykiem genetycznym CD. W dalszej kolejności tylko u osób z haplotypem ryzyka (pacjenci HLA-DQ2 i/lub HLA-DQ8 pozytywni) należy przeprowadzać testy serologiczne, przy czym jednorazowe badania serologiczne nie są wystarczające i należy je powtarzać systematycznie co 2-3 lata, optymalnie raz w roku. Do przesiewowych badań serologicznych używane są testy oceniające stężenie przeciwciał anty-tTG2-IgA (u chorych z de cytem IgA – przeciwciała anty-DPG-IgG lub anty-tTG2-IgG lub EMA-IgG). Można też stosować tzw. panele przeciwciał (anty-tTG2-IgA/anty-DPG-IgG/ anty-tTG2-IgG) [40]. Pacjenci z dodatnimi testami serologicznymi powinni być zawsze skierowani do dalszej diagnostyki (biopsja jelita cienkiego i ocena histopatologiczna wycinków).

Potrzebę powtórnych badań serologicznych w grupie ryzyka potwierdzają badania prowadzone przez nasz zespół badawczy na grupie 472 dzieci z cukrzycą typu 1. Pierwszorazowe badania pozwoliły na wykrycie CD u 21 pacjentów, natomiast powtórne badania wykonywane w ciągu kolejnych 3 lat w grupie 248 chorych pozwoliły na dodatkową diagnozę CD u dalszych 12 pacjentów [43].

Diagnostyka serologiczna celiakii refundowana przez Naro dowy Fundusz Zdrowia (NFZ)

W wykazie serologicznych badań wykorzystywanych do diagno- styki CD i refundowanych przez NFZ znajdują się następujące przeciwciała:

1. przeciwciała przeciwendomyzjalne (EMA, 382, N79)
2. przeciwciała przeciw gliadynie klasy IgG (383, N81)
3. przeciwciała przeciw gliadynie klasy IgA (384, N82).

W wykazie brakuje przeciwciał zalecanych w aktualnych wytycznych (anty-tTG2 i anty-DPG). Obecne są natomiast przeciwciała, których nie należy obecnie stosować w diagnostyce CD (przeciwciała przeciw gliadynie, AGA) oraz te, które pełnią rolę drugoplanową (EMA). Braki w wykazie skutkują przede wszystkich problemami w refundacji badań w ambulatoryjnej opiece specjalistycznej oraz w podstawowej opiece zdrowotnej. Diagnostyka ambulatoryjna CD jest refundowana jedynie w przypadku specjalistycznych poradni gastroenterologicznych, przy czym tylko wykonanie EMA podnosi wycenę porady, co w praktyce oznacza, że NFZ refundacje tylko testy EMA. Ze względu na brak w wykazie przeciwciał anty-tTG2 i anty-DPG wykonanie tych badań u pacjenta z podejrzeniem CD, nawet w poradni gastroenterologicznej, nie podnosi wyceny porady. Niestety, lekarze podstawowej opieki zdrowotnej oraz innych specjalności niż gastrologia nie mają możliwości refundacji badań w przypadku skierowania pacjenta z nietypowymi objawami CD na testy serologiczne. NFZ nie refunduje również badań przesiewowych w grupach ryzyka. Dlatego wydaje się zasadne, aby środowisko medyczne (w tym diagności) popierali starania, podjęte przez Sekcję Celiakalną Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii Hepatologii I Żywienia Dzieci o włączenie do wykazu badań refundowanych przez NFZ testów oceniających przeciwciała anty-tTG2 oraz anty-DPG. Ponadto powinno się umożliwić kierowanie pacjentów z objawami sugerującymi CD na badania serologiczne w kierunku CD nie tylko przez gastroenterologów, ale również przez lekarzy innych specjalności, a przede wszystkim przez lekarzy pierwszego kontaktu.

Podsumowanie

CD jest jedną z najczęstszych chorób o podłożu autoimmunizacyjnym, przebiegająca nietypowo, w każdym wieku, której diagnostyka oparta jest o wykonywanie swoistych i czułych badań serologicznych. Nieleczona CD może prowadzić do licznych powikłań spoza układu pokarmowego. Szczególnie narażone na rozwój CD są osoby z grup ryzyka, które powinny być objęte badaniami przesiewowymi.

Piśmiennictwo:

  1. Lundin KEA, Qiao S-W, Snir O, et al. Coeliac disease – from genetic and immu- nological studies to clinical applications. Scand J Gastroenterol 2015, DOI: 10.3109/00365521.2015.1030766.
  2. Valeski JE, Kumar V, Beutner EH, et al. Immunology of celiac disease: tissue and species speci ty of endomysial and reticulin antibodies Int Arch Allergy Appl Immunol 1990; 93(1): 1-7.
  3. Standard for foods for special dietary use for persons intolerant to gluten CODEX STAN 118-1979 Adopted in 1979. Amendment: 1983 and 2015. Revision: 2008. www.fao.org/input/download/standards/291/CXS_118e_2015.pdf
  4. Rozporządzenie Wykonawcze Komisji (UE) NR 828/2014 z dnia 30 lipca 2014 r. w sprawie przekazywania konsumentom informacji na temat nieobecności lub zmniejszonej zawartości glutenu w żywności, Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej L 228/5 http://www.celiakia.pl/wp-content/uploads/2009/09/ dyrektywa-828_2014_EU.pdf
  5. Lurie Y, Landau DA, Pfe er J, et al. Celiac disease diagnosed in the elderly. J Clin Gastroenterol 2008, DOI: 10.1097/01.mcg.0000247995.12087.7b
  6. Husby S, Murray JA. Diagnosing coeliac disease and the potential for serological markers. Nat Rev Gastroenterol Hepatol 2014, DOI: 10.1038/nrgastro.2014.162
  7. Mäki M, Kallonen K, Lähdeaho ML, et al. Changing pattern of childhood coeliacdisease in Finland Acta Paediatr Scand 1998; 77: 408-412.
  8. Green P.H. The many faces of celiac disease: clinical presentation of celiac disease in the adult population. Gastroenterology 2005, DOI:10.1053/j.ga-stro.2005.02.016
  9. Schuppan D, Dennis MD, Kelly CP. Celiac disease: epidemiology, pathogenesis,diagnosis, and nutritional management. Nutr Clin Care 2005; 8: 54 -69.
  10. Brown AC. Gluten sensivity: problems of an emerging condition separate from celiac disease. Expert Rev Gastroenterol Hepatol 2012, DOI:10.1586/egh.11.79
  11. Rybak A, Socha P, Stolarczyk A i wsp. Obraz kliniczny celiakii u dzieci w Polsce.Standardy Med Pediatria 2014; 11(2): 297-304.
  12. Shan L, Molberg Ø, Parrot I, et al. Structural basis for gluten intolerance in celiacsprue. Science. 2002, DOI: 10.1126/science.1074129
  13. Tjon JM-L, Van Bergen J, Koning F. Celiac disease: how complicated can it get?Immunogenetics 2010, DOI: 10.1007/s00251-010-0465-9
  14. Chorzelski TP, Beutner EH, Sulej J, et al. IgA class endomysium antibodies (IgA–EMA) in dermatitis herpetiformis and celiac disease. Ann NY Acad Sci 1983;420: 325-334.
  15. Dieterich W, Ehnis T, Bauer M et al. Identi cation of tissue transglutaminase asthe autoantigen of celiac disease. Nature Med 1997, DOI:10.1038/nm0797-797
  16. Mention J-J, Ben Ahmed M, Bègue B et al. Interleukin 15: a key to disrupted intraepithelial lymphocyte homeostasis and lymphomagenesis in celiac disease.Gastroenterology 2003; 125: 730–45.
  17. Hüe S, Mention J-J, Monteiro RC, et al. A direct role for NKG2D/MICA interactionin villous atrophy during celiac disease. Immunity 2004; 21: 367–77.
  18. Meresse B, Chen Z, Ciszewski C, et al. Coordinated induction by IL15 of a TCR-in- dependent NKG2D signaling pathway converts CTL into lymphokine-activatedkiller cells in celiac disease. Immunity 2004; 21: 357–66.
  19. Troncone R., Discepolo V. Celiac disease and autoimmunity. J Pediatr Gastroen-terol Nutr 2014 DOI: 10.1097/01.mpg.0000450394.30780.ea.
  20. Sapone A, Bai JC, Ciacci C, et al. Spectrum of gluten-related disorders: consensus on new nomenclature and classi cation. BMC Med 2012, DOI: 10.1186/1741-7015-10-13
  21. Ludvigsson JF, Le er DA, Bai JC, et al. The Oslo de nitions for coeliac diseaseand related terms. Gut. 2013, DOI: 10.1136/gutjnl-2011-301346.
  22. Cukrowska B., Sza arska-Popławska A. Patogeneza i objawy choroby trzewnej.Standardy Med Pediatria 2015; 12(6): 945-949.
  23. Biagi F, Campanella J, Bianchi PI, et al. The incidence of coeliac disease in adultrst degree relatives. Dig Liver Dis 2008, DOI: 10.1016/j.dld.2007.10.004
  24. Hill ID, Dirks MH, Liptak GS, et al. North American Society for Pediatric Gastroen- terology, Hepatology and Nutrition. Guideline for the diagnosis and treatment of celiac disease in children: recommendations of the North American Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology and Nutrition. J Pediatr GastroenterolNutr. 2005 ; 40(1): 1-19.
  25. Socha J, Cukrowska B. Celiakia – choroba dzieci i dorosłych. Przewodnik lekarza.2012; 1: 1-7.
  26. Lebwohl B, Granath F, Ekbom A et al. Mucosal Healing and Risk of Lymphoproli-ferative Malignancy in Celiac Disease Ann Intern Med. 2013, DOI: 10.7326/0003-4819-159-3-201308060-00006
  27. El Moutawakil B, Chourkani N, Sibai M, et al. Celiac disease and ischemic stroke.
29. Heikkilä K, Koskinen OA, Agarwal A et al. Associations of coeliac disease with co- ronary heart disease and cerebrovascular disease: A systematic review and meta- -analysis. Nutr Metab Cardiovasc Dis 2015 DOI: 10.1016/j.numecd.2015.05.004.
30. Rybak A, Cukrowska B, Socha J et al. Long term follow up of celiac disease-is atherosclerosis a problem? Nutrients 2014, DOI: 10.3390/nu6072718.
31. Husby S, Koletzko S, Korponay-Szabó IR, et al. European Society for Pediatric Gastroenterology, Hepatology, and Nutrition Guidelines for the diagnosis of coeliac disease. J Paediatr Gastroenterol Nutr 2012, DOI: 10.1097/MPG.0b013e- 31821a23d0
32. Rubio-Tapia A, Hill ID, Kelly CP, et al. ACG Clinical Guidelines: Diagnosis and Ma- nagement of Celiac Disease, Am J Gastroenterol 2013, DOI: 10.1038/ajg.2013.79 33. Bai JC, Fried M, Corazza GR, et al. World Gastroenterology Organisation glo- bal guidelines on celiac disease. J Clin Gastroenterol 2013, DOI: 10.1097/
MCG.0b013e31827a6f83.
34. Ludvigsson JF, Bai JC, Biagi F, et al. Diagnosis and management of adult coeliac
disease: guidelines from the British Society of Gastroenterology. Gut 2014, DOI:
10.1136/gutjnl-2013-306578
35. Czerwionka-Sza arska M, Sza arska-Popławska A, Müller L. Co nowego w dia-
gnostyce i leczeniu choroby trzewnej? Acta Pneumon Allergol Pediat 2005;
9(2): 85-90.
36. Diagnosis of Celiac Disease: Current State of the Evidence. John M. Eisenberg
Center for Clinical Decisions and Communications Science. Comparative Ef- fectiveness Review Summary Guides for Clinicians. Rockville (MD): Agency for Healthcare Research and Quality (US); 2007-. AHRQ Comparative E ectiveness Reviews. 2016
37. Nakazawa H, Makishima H, Ito T, et al. Screening Test using serum tissue trans- glutaminase IgA may facilitate the identi cation of undiagnosed celiac disease among Japanese population. Int J Med Sci 2014, DOI: 10.7150/ijms.8854.
38. Sugai E, Vázquez H, Nachman F, et al. Accuracy of testing for antibodies to syn- thetic gliadin-related peptides in celiac disease. Clin Gastroenterol Hepatol. 2006, 4(9): 1112-7
39. Szymańska E, Szymańska S, Pawłowska J et al. The importance of anti-trans- glutaminase IgA antibody detection in the diagnosis of celiac disease– case report of an inappropriate diagnostic approach. Prz Gastroenterol 2015, DOI: 10.5114/pg.2015.52415.
40. Marsh M.N. Gluten, major histocompability complex and the small intestine: a molecular and immunobiologic approach to spectrum of gluten sensivity (‘celiac sprue’). Gastroenterology 1992; 102: 330-354.
41. Oberhuber G, Granditsch G, Vogelsang H. The histopathology of coeliac disease: time for a standarised scheme for pathologist. Eur J Gastroenterol Hepatol 1999; 11: 1185-1194.
42. Sza arska-Popławska A, Soroczyńska-Wrzyszcz A, Barg E, et al. Assessment of coeliac disease prevalence in patients with Down syndrome in Poland – a multi- -centre study. Przegl. Gastroenterol. 2016; 11: 41-46.
43. Bierła JB, Konopka E, Trojanowska I et al. Częstość występowania celiakii u cho- rych na cukrzycę typu 1 – ocena w 3-letnim badaniu prospektywnym. IX Ogól- nopolski Zjazd Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci. Bydgoszcz 16-18.06.2016, P.34

Wpis powstał na na podstawie przedruku artykułu Bierła J. Diagnostyka celiakii i badania przesiewowe w grupach ryzyka. Diagnostyka Laboratoryjna. Journal of Laboratory Diagnostics; 2016, 52 (3):205-210. plik do pobrania

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *