Czy inteligencję mamy w genach?

W tym roku ukazała się publikacja naukowa Pań Anny Junkiert-Czarneckiej i Olgi Haus zatytułowana „Genetyczne podłoże inteligencji”. Artykuł ten jest zebraniem różnych prac na temat badań genów odpowiedzialnych za inteligencję.

Autorki wskazują, że badania nad inteligencją ludzi są od lat w zainteresowaniu psychologów, neurobiologów, a w ostatnim dziesięcioleciu genetyków. Czym więc jest definicyjnie inteligencja?
Definicja:
Inteligencją określa się zdolność przystosowywania się do okoliczności dzięki dostrzeganiu abstrakcyjnych relacji, korzystaniu z uprzednich doświadczeń i skutecznej kontroli nad własnymi procesami poznawczymi.
W ciągu wielu lat opracowano narzędzia służące do pomiaru inteligencji. Podstawowym jest Skala Inteligencji Wechslera dla dorosłych, wersja zrewidowana. Test umożliwia ocenę ogólnej inteligencji (intelligence quotient, IQ), a także inteligencji werbalnej (verbal IQ, VIQ) oraz inteligencji niewerbalnej (performance IQ, PIQ). Wiele badań przeprowadzonych na bliźniętach jedno- i dwujajowych dowiodło dziedziczenie inteligencji na poziomie 70%, ale wskazywano, że dziedziczenie to nie jest zależne tylko od jednego genu, lecz jest cechą wielogenową. Niebagatelny wpływ odgrywa również wpływ środowiska zewnetrznego na posiadany poziom inteligencji.
W początkowych badaniach skupiono się nad dwoma grupami osób: z niskim i wysokim poziomem inteligencji. Poszukiwania odpowiednich genów zaczęto od produktów, których znaczenie jest ściśle związane z rozwojem i działaniem układu nerwowego. Badania 361 rodzin (bliźnięta jedno- i dwujajowe oraz ich rodzice) potwierdziły związek między markerami zlokalizowanymi na długim ramieniu chromosomu 2 (2q) oraz krótkim ramieniu chromosomu 6 (6p) a inteligencją. W ramieniu długim chromosomu 2 zidentyfikowano istotne geny takie jak: GAD1, NOSTRIN, KCNH7, TBR1, DLX1 oraz DLX2. Zaangażowane są one m.in. w regulację przewodzenia nauronalnego, uwalniania neuroprzekaźników oraz wrażliwości na nie, a także w funkcje określonych struktur ośrodkowego układu nerwowego, m.in. kory mózgowej. Wpływu polimorfizmów genu GAD1, a także genów TBR1, DLX1, DLX2, na zaburzenia psychiczne poszukiwano rownież u osób z autyzmem.
Na chromosomie 6, w jego krótkim ramieniu, umiejscowione są geny NRN1 (jego produkt bierze aktywny udział w genezie neuronów) oraz gen ALDH5A1 (koduje dehydrogenazę bursztynylo-semialdehydu).
W badaniach podłoża genetycznego inteligencji wykazano znaczący wpływ neuroprzekaźników. Analizowano produkty genów zaangażowanych w metabolizm oraz transport, a także tych, które kodują receptory neuroprzekaźników. Badania skupiły się przede wszystkim na polimorfizmach:
– genu receptora dopaminergicznego klasy drugiej – D2 (dopaminereceptor D2, DRD2),
– genu receptora dopaminergicznego klasy czwartej – D4 (dopamine receptor D4, DRD4),
– genu katechol-O-metylotransferazy (catechol-O-methyltransferase, COMT),
– genu SLC6A3 (solute carrier family 3, SLC6A3),
– genu kodującego transporter dopaminy (dopamine transporter 1, DAT1),
– oraz wzajemne oddziaływanie w/w genów.
Większość badań potwierdzała wpływ korzystnych wariantów genetycznych na dziedziczenie inteligencji w różnych jednostkach chorobowych uzależnionych od neuroprzekaźników.
Z czynników mających wpływ na zdolności poznawcze, w tym na pamięć, wymienia się neurotrofiny.  Wśród nich wyróżniono czynnik pochodzenia mózgowego (brain derived neurotrophic factor, BDNF). Rola tego genu polega m.in. na regulacji plastyczności neuronalnej związanej z pamięcią oraz procesem uczenia się. Rozbieżność w przeprowadzonych badaniach naukowych nie pozwalają na wyciągnięcie jednoznacznych wniosków, o wpływie polimorfizmu genu BDNF na poziom inteligencji.
Inne badania obejmowały geny odpowiedzialne za regulację stresu oksydacyjnego. Stan ten to brak równowagi między wytwarzaniem przez komórki wolnych rodników tlenowych, a ich neutralizacją. Jest to szczególnie ważne dla tkanki nerwowej, tak podatnej na toksyczne działanie wolnych rodników tlenowych. Obiecujące wyniki badań otrzymali naukowcy badający polimorfizm w genie NOS1. Wpływ tego polimorfizmu okazał się znaczący, zarówno na inteligencję ogólną oraz werbalną, jak i pamięć roboczą, niezależnie od stanu zdrowia czy przynależności etnicznej.
Autorki podają, że innymi genami poddanymi badaniom były:
– gen kodujący białko synaptyczne SNAP-25 (synaptosomal associated protein, SNAP-25) – związany z lepszymi wynikami testu określającymi pamięć roboczą,
– gen kodujący katepsynę D – gen CTSD – związany z wyższą inteligencją w grupie zdrowych ochotników.
Podsumowanie:
Poza czynnikami środowiskowymi autorki wskazują na znaczący wpływ czynników genetycznych na poziom inteligencji. Nie można jednak określić jednego genu czy tez grupy genów , które wywierałyby większy wpływ na inteligencję niż inne. Słuszne wydaje się poszukiwanie genów wśród produktów wpływających na układ nerwowy. Wiadomo, że wzajemny wpływ środowiska i genów nie daje gwarancji, że osoby genetycznie predysponowane zawsze będą inteligentniejsze od osób mniej predysponowanych, u których wpływ środowiska jest korzystniejszy. W najbliższych latach możemy spodziewać się kolejnych obiecujących badań.
Post powstał na podstawie artykułu Junkiert-Czarnecka A., Haus O. Genetyczne podłoże inteligencji. Postępy Medycyny i Higieny Doświadczalnej (online), 2016; 70: 590-598 pobierz plik i zawiera jego fragmenty.

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *